Search This Blog

2010-04-30

Միյան հայ "հայրենասերը" կարող է ատել իր երկրի անկախությունը


Դեռ պարզ չէ կբացվեն Հայաստանում օատարալեզու դպրոցներ թե՞ ոչ: Պարզ չէ դրանք կլինեն ռուսական թե՞ անգլիական, բայց քննարկումն արդեն հետաքրքրիր բացահայտումներ բերեց:
Օրինակ ֆեյսբուքում մի այպիսի մեկնաբանություն եղավ ռուսալեզու դպրոցի բացման հնարավորութան հետ կապված` «yes indz noric zgaci 90-akanneri kesin, yerb ays zhoxovurd@ chortacvec!»:
Այս մեկնաբանության հեղինակն իրեն նորից ճորտացված զգաց, որովհետեւ քննարկման մասնակիցները դեմ էին ռուսական դպրոցների բացմանը, իսկ նա կողմ էր: Ճորտացված զգաց ինչպես 90-ականներին, երբ ռուսական դպրոցները փակվեցին:
Շատ հատկանշական է, դրա համար էլ ուզեցի այստեղ դա մեջբերել:
Ուրեմն, նորից 90-ականներ:
Վիճել, այն բանի մասին, որ 90-ականներին ծանր էր, որ այդ ժամանակ դրվեցին այսօրվա իրավիճակի հիմքրեից շատերը` անիմաստ է, քանի որ դա իրոք այդպես է:
Բայց վաղուց եմ նկատել. շատ շատերը 90-ականներն ատում են, ոչ թե այդ բացասական երեւույթների, այլ անկախության համար:
Պարզվում է «ժողովուրդը» ճորտացվեց ոչ թե այն ժամանակ, երբ նա օտար կայսրության իշխանության տակ էր, ոչ թե այն ժամանակ, երբ ռուսական դպրոցների շնորհիվ նա ձուլման եզրին էր, այլ այն ժամանակ երբ 600 տարվա իր առաջին ռազմական հաղթանակը տարավ եւ այն ժամանակ երբ սեփական լեզվին տիրապետելը խրախուսելի նորմա դարձավ:
Կարելի՞ է ավելի այլասերված մտածողություն պատկերացնել քան ներկայացվածն է:
Ճորտը խոսում է ճորտացման մասին:
Պարադոքսալ կերպով այս հակաանկախական մտածողությունը որոշ դեպքերում կարող է հայրենասիրության հանդերձանքով հանդես գալ: Որովհետեւ միայն հայ «հայրենասերը» կարող է ատել անկախության կայացման տարիները եւ ճորտացման տարիներ կոչել դրանք կամ անտարբեր մնալ օտարալեզու դպրոցների հարցի ճակատագրում: 
"Հայրենասիրության" մասինդեռ կխոսենք: 

Չարչարենց

2010-04-28

Օտարալեզու դպրոցների մասին (նորից)

Համաձայն օրենսդրական տխրահռչակ նախաձեռնության, օտարալեզու դպրոցներ բացելը նպատակ է հետապնդում ավելի որակյալ կրթություն ապահովել: (Տես. http://www.gov.am/files/meetings/2010/4900.pdf):
Խնդիրը փաստորեն շատ ավելի բարդ ու լայն է, քան ուղղակի ռուսական դպրոցներ վերաբացելը: Բացահայտվում է մի գաղափարախոսական բոմբ, որը եւս մեկ անգամ շեշտում է սահմանը երկու Հայաստանների միջեւ: Ի՞նչ է ասում այս հիմնավորումը: Որակյալ կրթություն կարելի է ստանալ միայն ոչ հայերենով: Ենթադրելի է` անգլերենով կամ ռուսերենով (կապրենք`կտեսնենք):
Հայաստանի պետական լեզուն` հայերենը պաշտոնապես հռչակվում է ոչ որակյալ կրթության լեզու:
Հետեւաբար Հայաստանը` գաղութացված պետություն եւ երկրորդ սորտի ազգ:
Հայաստանի հասարակությունը ապագայում ենթադրվում է պաշտոնապես բաժանել երկու անհավասար հատվածների. "որակյալ" (եթնադրելի է նաեւ` թանգ) եւ օտարալեզու կրթություն ստացող վերնախավային փոքրամասնության եւ "անորակ"` հայալեզու կրթություն ստացող մեծամասնության:
Այսինքն` գաղութատերերի եւ նվաճված բնիկների հարաբերություն:
Այսինքն` կարող է այնպես ստացվել, որ հայալեզու կրթություն ստանալը եւ հայալեզու լինելը Հայաստանում այսուհետ դառնա բիդլոյի հատկանիշ: Բիդլո, որը պետք է կառավարվի օտարալեզու կրթություն եւ ենթադրաբար նաեւ օտարալեզու վերնախավի կողմից: Վսյո: Վերջն ա:
Այս ամենը, կրկնեմ, պաշտոնապես: Ավելորդ է բացատրել, որ մի բան է, երբ կա փաստացի իրավիճակ, այլ բան է, երբ դա նաեւ օրենքի ուժ է ստանում:
Ինչ վերաբերվում է օտարալեզու դպրոցների ներկայիս ծրագրին, ապա կրկնում եմ կարծիքս. պետք է ամեն ինչ անել դրա խափանման համար: Անկախ նրանից խոսքը ռուսական, անգլիական թե չինական դպրոցի մասին է: Ծայրահեղ դեպքում, եթե ծրագիրը սկսվի իրագործել, դպրոցների շենքերը ուղղակի պետք է վառել, պայթեցնել, պատոհանները ջարդել` ամեն բան եւ ամեն գնով: Սա պատերազմ է:


Տես նաեւ. Օտարալեզու դպրոցի այլընտրանքները
եւ Доктор филИсофских наук




2010-04-26

П***ец, сказал отец, да, х***я, подтверждали сыновья


Ապշած նստած եմ, աչքերս բացուխուփ եմ անում, գրում-ջնջում եմ, ուղղես լարում եմ, բայց բան չի ստացվում: Որ անկեղծ ասեմ` ջղայնանալս էլ չի գալիս: Չնայած ջղայնանալու բան կա: Բայց չեմ կարողանում ընտրել, որի առիթն ա ավելի շատ` ջղայնանալու, ծիծաղելու, թե ապշելու: Ռուսական դպրոցների վերաբացման հարցը: Հայաստան` 2010 թ.-ան: Յանները լրիվ ա տարել, ապե՞ր

Թալեատը` բյուզանդացի



Հայերի ցեղասպանությունը իրականացրել են ոչ թե վայրենի ու քոչվոր թուրքերը, այլ բյուզանդա-հռոմեական եւ հին արեւելյան կայսերական ավանդույթներով կազմակերպված Օսմանյան Կայսրությունը: Ընդ որում, իրականացրեց իր պատմության այնպիսի շրջանում, երբ օսմանյան վերնախավը ակտիվորեն, թեեւ ինչ որ տեղ մակերեսայնորեն արդիականացվում եւ եվրոպականացվում էր (պանթուրքիզմ, ցեղապաշտություն, հեղափոխականություն եւ ազգայնականություն): Բացի այդ ցեղասպանությունը իրականութուն դարձավ, բյուզանդական ժառանգության հավակնորդ երկու կայսրությունների սահմանային գոտում, պայմանավորված երկուսի պայքարով: Լայն պատմական համատեքստում հայերի ցեղասպանությունը մասն էր զանգվածային տեղահանումների, էթնիկ զտումների եւ ջարդերի մի փուլի, որը տեղի էր ունենում Օսմանյան եւ Ռուսական կայսրության սահմանային գոտում նրանց միջեւ ընթացքող պայքարի համատեքստում: Այս մեծ պատմական դրամայի առաջին արարներից էր հյուսիսկովկասյան ժողովուրդների տեղահանումն ու զտումը 19-րդ դարի կեսին, իսկ հետգրությունը` Կարսի պայմանագիրն էր` Մոլոտով-Ռիբենտրոպի պայմանագրի նախատիպը: Պետք է հաշվի առնել նաեւ, որ հայերի ցեղասպանության հիմքում ընկած գաղափարախոսությունը` հայատյացությունը (արմենոֆոբիան) որպես կուռ համակարգ ուներ բյուզանդական ակունքներ, իսկ նոր շրջանում վերաձեւակերպվեց ռուսական եւ վրացական պրավոսլավ պահպանողական միջավայրում, ապա արտահանվեց Օսմանյան կայսրություն Ռուսաստանի թյուրք-թաթար գործիչների կողմից, եւ այսօր էլ ծաղկում է Ադրբեջանում, իսկ ռելիկտայն ձեւով պահպանվում է նաեւ Վրաստանում:
Այպիսով հայերի ցեղասպանությունը լայն համատեքստում դիտված
ա. Հայերի նկատմամաբ բյուզանդական քաղաքականության կատարումն ու ավարտն էր
բ. Օսմանյան կայսրության արդիականության գործոնը նույնպես պետք է հաշվի առնել:
գ. Երկու կայսրությունների սահմանային գոտում տեղի ունեցող պայքարի մասն էր: Այդ գոտում տեղի ունեցած այլ նման դեպքերի հետ ուղիղ կապի մեջ է:
դ. Որպես գաղափարական հիմք ուներ նույն սահմանային գոտում վերաձեււակերպված հին բյուզանդական գաղափարական համակարգված հայատյացությունը:
Այս մտորումների առաջին մասի վերաբերյալ, ավելի մանրամասն` http://ustahrant.wordpress.com/2010/04/26/kayserirum/:
Մնացյալի հիմնավորումը, հետագայում, ըստ հնարավորության եւ պատեհ առիթի:




Circle.Am: Rating and Statistics for Armenian Web Resources

2010-04-21

Հեղափոխությունը հասունանում է մտքի հարստությունից, այլ ոչ թե մարդկանց աղքատությունից


Ի դեպ, հեղափոխությունները չեն ծնվում աղքատությունից, ինչպես կարծում են շատերը մեր մոտ, եւ առաջին հերթին իշխանամետ ուժերի ներկայացուցիչները:
Աղքակոտւթունը կամ ինչպես մեզ մոտ սիրում են ասել "ծանր սոցիալական պայմանները" (կարծես սոցիալականը միայն նյութականի հոմանիշ է) կարող է որոշ դեպքերում առիթ հանդիսանալ ընդվզման կամ պայթյունի համար, բայց, կարծես պատմությունից հայտնի չեն նշանակալի հեղափոխութուներ, որոնց հիմնական պատճառը աղքատությունը լիներ:
Հաճախ նույնիսկ հակառակն է լինում: Հեղափոխական իրավիճակը հասունանում է այն ժամանակ, երբ մարդիկ, լուծելով իրենց նյութական պահանջների խնդիրը, սկսում են մտածել ավելի "բարձր" ոլորտների պահանջների մասին: Սոված փորով մարդը հաճախ ժամանակ չունի մտածելու արդարության, օրենքի առաջ բոլորի հավասարության եւ այլ նման բաների մասին: Բայց երբ նա կշտանում է, նրա համար խնդիր են դառնում նաեւ դրանք:
Բացի այդ, պատմական օրինակներից կարելի է համոզվել, որ հեղափոխությունները ծնվում են մտավոր մեծ շարժումներից կամ մտքի ոլորտում տեղի ունեցող փոփոխություններից: Ֆրանսիայում կամ Ռուսաստանում կամ այլուր միշտ էլ եղել են աղքատներ, հաճախ են եղել "ծանր սոցիալական" պայմաններ, բայց հեղափոխական իրավիճակները առաջացել են այն ժամանակ երբ այդ երկրներում ծավալվել են լայն մտավոր շարժումներ: Հեղափոխությունը շատ հաճախ մտքից է ծնվում:
Մեկ այլ գործոն: Արդարության, ճշտի ու սխալի մասին վերաձեւակերպված պատկերացումները: Գալիս է մի օր, երբ մարդիկ հանկարծ սկսում են զայրանալ այն բաներից, որոնք դարերով հանդուժել են` բռնություն, դաժանություն եւ այլն: Հանմկարծ նրանք սկսում են ընկալել դրանք որպես անարդարության դրսեւորում: Իհարկե, այդ հանկարծն էլ արդյունք է մտքի մեջ նախօրոք տեղի ունեցած փոփոխությունների:
Մի խոսքով հեղափոխական իրավիճակը մեծ հաշվով նախապատրաստվում է հումանիտար ոլորտում: Իսկ մնացյալ գործոնները` տնտեսական, ժողովրդագրական եւ այլն, թեեւ կարեւոր են, բայց ի վերջո օժանդակ դեր են կատարում:
Հայաստանում այսօր մարդիկ ոչ միայն եւ ոչ այնքան նյութական վիճակի բարելավում են պահանջում, այլ նախ` արդարություն: Ավելի քչերի մոտ, կարելի է ձեւակերպված համարել նաեւ ազատության պահանջը:
Իսկ նրանք, ովքեր մտածում են, որ կարելի է ընդվզումից խուսափել "սոցիալ-տնտեսական" վիճակի բարելավմամբ միայն, նմանվում են Պոլիտբյուրոյի այն պերդուններին, որոնք կարծում էին, որ Ղարաբաղի հարցը կարելի է լուծել մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրի իրագործմամբ:




2010-04-19

Անխուսափելի է արդյո՞ք հեղափոխությունը Հայաստանում


Վերջերս Հայաստանի պաշտոնյաներից ոմանք, ղրղզական դեպքերի ֆոնին, շտապում են հերթական ծիսական հավաստիացումները տալ առ այն, որ Հայաստանում հեղափոխություն լինել չի կարող: Մի կողմ թողնենք էս պահին, թե որքանով անկեղծ են այս հավաստիացումները, կամ որքանով արժի ոգեւորվել կամ չոգեւերվել ղրղզական դեպքերից: Հեղափոխությունն էլ ընդունենք լայն իմաստով` անկախ դրա թավշյա, բռնի կամ մի այլ ձեւի լինելուց:
Հարցը մնում է. արդյո՞ք Հայաստանում հնարավոր է հեղափոխություն` ղրղզական թե մեկ այլ սցենարով: Իմ կարծիքով հարցի պատասխանն է, ոչ միայն` այո՛, հնարավոր է, այլ ավելի կոշտ` այո՛, նման զարգացումը մի օր գրեթե անխուսափելի է: Իրական հարցը կարող է լինել միայն հետեւյալը. ինչպե՞ս անել, որպեսզի կարողանանք խուսափենք նման զարգացման բացասական հետեւանքներից` զոհերից եւ այլն:
Իսկ ինչո՞ւ է հեղափոխությունը որեւէ տեսքով անխուսափելի: Առիթ ունեցել եմ ավելի երկար հիմնավորում տալու մեկ այլ տեղ: Ստեղ միայն մի փաստարկ բերեմ` պարզ, բայց, ըստ իս, իր պարզությամբ հանդերձ ոչ պակաս համոզիչ:
Մեր պաշտոնյաները հեղափոխության հնարավորության հերքման համար հերթագրվելու փոխարեն, ավելի լավ է մտածեն այն բանի մասին, թե արդյո՞ք նրանք լսել են որեւէ ոչ բռնկալական կամ ոչ ավտորիտար երկրի մաիսն, ուր հեղափոխություն է եղել: Այլ կերպ ասած, հնարավոր է արդյո՞ք հեղափոխություն ժողովրդավարական համակարգի պայմաններում, որքան էլ դեռեւս իդեալից հեռու եւ իրականում սահմանափակ լինի նույնիսկ այսօրվա արեւմտյան ժողովրդավարությունը: Ի՞նչ շանսեր ունի հեղափոխությունը այսօրվա Ֆրանսիյաում, Գերմանիայում, ԱՄՆ-ում:
Հակառակը: Բռնակալությունն ու ավտորիտարիզմը հենց իրենք են հեղափոխության կարեւորագույն նախապայմաններից: Նրանք հղի են հեղափոխությամբ, ընգրկում են իրենց մեջ հեղափոխությունը որպես իրենց գրեթե անխուսափելի ապագա:
Պատճառը հասկանալի է եւ բնական: Անհնար է որեւէ քիչ թե շատ հասուն հասարակությունում (հասուն ասելով, պետք չէ հասկանալ մի եսիմ ինչ` ընդամենը ցեղային-համայնքային մակարդակից մի քիչ այս կողմ գտնվող) կանխել ընդդիմադիր տրամադրությունները եւ հակաէլիտաների ձեւավորումը: Իսկ եթե չկան մրցակցության հավասար պայմաններ եւ խաղի կանոններ բոլորի համար, ուրեմն հարցերը ուշ թե շուտ լուծվում են բռնությամբ կամ զանգվածային ընդվզումով:
Հետեւաբար, Հայաստանի այսօրվա կառավարությունը եւ նրա պաշտպանները, չնայած այն բանի, որ խորշում են հեղափոխության հեռանկարից եւ բառից իսկ, հենց իրենք են հեղափոխության թիվ մեկ դայակները:





2010-04-16

LSD -ի մրջազգային օր:


Ինչ որ տարբեր էր տոներ են նշում էսօր. մեկն ասում է ոստիկանության, մյուսը` համասեռականների: Ես էդ երկուիսց ոչ մեկին դեմ չլինելով, բայց նաեւ տոնելու առիթ էլ չունանելավ, առաջարկում եմ ԼՍԴ-ի միջազգային օր: Կամ հոգեհայտնության, քանի որ պսիքոդելիք նյութերի խմդբի անվանումը, որոնցից գլխավորն է ԼՍԴ-ն, հենց այդպես է բառացիորեն թարգմանվում հին հունարենից:
1943-ի ապրիլի 16-ին շվեյրացարացի քիմիկոս Ալբերթ Հոֆմանը առաջին անգամ պատահական փորձեց իր իսկ կոմղից սինթեզաց ԼՍԴ-ն: Իսկ երեք օր անց նա արդեն կատարեց գիտակցված փորձ, որը հայտնի է որպես "հեծանվի օր":
Մինչ այժմ չեն դադարում վեճերը. արդյո՞ք ԼՍԴ-ի արգելումը սկսկած 1966-ից (առաջին անգամ Քալիֆորնիայում) ունի իրոք բժշկաան հիմքեր, թե դա զուտ քաղաքական գործողություն էր` դրդված ԼՍԴ-ի հասարակական էֆեկտի վախից: Խնդիրն այն է, որ ԼՍԴ-ն սովորական թմրանյութ չէ. այն չի առաջացնում ֆիզիկական կախվածություն, իսկ նրա վնասակարությունը, կարծես հարցի տակ է:
ԼՍԴ-ի ազդեցությունը արդի աշխարհի կայացման վրա չի կարելի թերագնահատել: Միանգամից երկու Նոբելյան մրցանակակիր հաստատել են, որ իրենց կարեւորագույն գյուտերը արել են ԼՍԴ-ի ազդեցության տակ: Գյուտերից մեկը ԴՆԿ-ի մոլեկուլկար կառուցվածքն է:
ԼՍԴ-ի ազդեցության մասին երաժշտության վրա կարելի է նույնիսկ չհիշեցնել: Հենց 1965-67 թթ-ի ընթացքում է, որ հայտնի գրող Քեն Քիզիի շուրջ հավաքված խմբակի երաժշիտները Սան Ֆրանցիսկոյում սկսեցին փորձարկել ԼՍԴ-ն: Այդ փորձերի արդյունքում է, որ կայացավ ռոք-համերգի ֆենոմենը` իմպրովիզացիայոիվ, էքսպերիմենտով, իսկ ռոքը վերածվեց բողոքական հասարակական ուժի: Բացի ռոքից, այսօրվա փոփ երաժշտության բազմաթիվ տարրեր, հատկապես բեմականացումը ծագում են պսիքոդելիք փորձերից:
ԼՍԴ-ի շուրջ ձեւավորված 60-ականների սերունդը, ձեւակերպեց այն նոր իդեալները, որոնք ցայօսր էլ ակտուալ են մնում` մասամաբ իրականացված, մասամբ` ոչ, մասամբ էլ վերարժեքավորմանը սպասող:
Այնպես որ մի թերագնահատեք ԼՍԴ-ի դերը պատմության մեջ: Դա շատ տարբեր է այլ թմրանյութերի ավերիչ դերից:
Իսկ ԼՍԴ-ի ասպետներից մեկի` Թիմոթի Լիրիի կյանքը իսկական վեպ է: Կարդացեք` չեք փոշմանի:
Հղումներ`
http://en.wikipedia.org/wiki/Lysergic_acid_diethylamide կամ նույնի ռուսերենը
http://en.wikipedia.org/wiki/History_of_LSD
http://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Leary
http://www.leary.ru/
http://leary.hpsy.ru/publication.php





2010-04-14

Խորհդարանական հանրապետություն

Դեռ նախորդ posting-ումս գրել էի խորհդարանական եւ դաշնային հանրապետության հնարավորության մասին: Հիմա էլ նույն ուղղությամբ եմ մտածում: Իմ համար մեծ տարբերություն չկա, կկոչվի այս առաջարկը Չորրորդ Հանրապետություն թե՞ Երրորդի սահմանադրական բարեփոխում: Նաեւ չեմ պնդում, որ սա լավագույն տարբերակն է, բայց կարծում եմ անհետաքրքրիր չէր լինի այս ուղղությամբ մտածել:

Շատ կարճ եթե փորձեմ ձեւակերպել (հիմնվորելու ժամանակ այս պահին չունեմ, համ էլ կարծում եմ, շատերդ ինձ կօգնեն էս հարցում), հետեւյալը կարող է լինել:

ա. Նախագահի լիազորությունների վերանայում: Նախագահը պետք է իրականացնի ռազմավրական հեռանկարային կառավարում: Դրա համար նա չպետք է չափից ավելի խրված առօրյա քաղաքականության եւ գործադիրի վարչարարական խնդիրների մեջ: Թե ի՛նչ է ռազմավարական կառավարումը իմ հասկանալով հիմա չեմ ուզում խորանամ, որ շատ չշեղվեմ ու չծավալվեմ:
բ. Երրի փաստացի առօրյա կառավարումը ընկնում է վարչապետի եւ խորհդարանի վրա: Վարչապետը կարող է նաեւ ընտրվել հենց ժողովորդի կողմից:
գ. Փոխվում է համակարգի տրամաբանությունը` մտնում են ուղիղ ժողովրդավարության տարրեր` հանրաքվեների նախաձեռնության իրավունք, ժողովրդական վետոյի իրավունք եւ այլն (շվեյցարական օրինակով):
դ. Նաեւ` ամերիկյան օրինակով` ընտրովի դատավորներ, զենք կրելու իրավունք եւ այլն:
ե. Դաշնային համակարգ ունիտար համակարգի փոխարեն: Հայաստանը փաստացի դաշնային երկիր է իր պատմությամբ եւ ազգագրությամբ:
զ. Ընդհանրապես ֆրանսիական ունիտարական մոդելի զտում: Օրինակ այնպիսի հաստատությունների իմաստի հարցականի տակ դնելը, ինչպիսին է Մշակույթի նախարարությունը: (Վերջերս Անդրեասյան Կարենի հետ ենք խոսացել նաեւ էս թեմայով)
է. Կարելի է մտածել նաեւ ապստամոբւթան իրավունմքի մասին, բայց միայն եթե հնարավոր է դրան համոզիչ եւ հստակ սահմանում գտնել: Հիմնավորումը պարզ է, եւ իմ համար 100 տոկոս ընդունելի, բայց կան հարցեր դրա իրացման հետ կապված:

Էս ամեն ինչն իհարկե շատ սեւագիր ու օրվա ընթացքում հոգնած մարդու մքտեր են, բայց հիմնական ուղղությունը ես էդպես եմ տեսնում: Նաեւ ասեմ, որ էս պահին ո՛չ պաշտպանում, ո՛չ էլ հերքում եմ էս տարբերակը, ուղղակի հետարքրքիր է մտածել, գուցե վերջում մի գործնական բան դուրս գա սրանից:
Իսկ նախագահական իշխանության սահմանափակման հիմնավորման մասին մասամբ եւ անուղղակիորեն գրված է այստեղ` http://ustahrant.wordpress.com/2008/01/09/arcibidini/
http://ustahrant.wordpress.com/2008/01/15/arcibidini2/




2010-04-13

Չորրորդ Հանրապետության չոր մնացորդը



Չորրորդ Հանրապետություն: Բարե՛ւ ձեզ: Առաջին անգամ այս մոգական բառակապակցությունը լսեցի 2000 թե 2001 թ-ին, երբ ազգայնական ակումբի "Դարձ" ամսագրում Չորրորդ Հանրապետության անհրաժեշտութունը հիմնավորում էր մի խմբագրականում, որի հեղինակը, եթե չեմ սխալվում Գեւորգ Յազըճյանն էր: Վերջերս էլ Միքայել Հայրապետյանը մասնավոր զրույցում պնդեց, որ ինքը այդ եզրը առաջարկել է դեռ 1994-ին: Էական չէ: Սա գրեցի ընդամենը այն բանի համար, որ համոզվենք, որ եզրը մոտավորապես նույնքան հին է որքան Երրորդ Հանրապետությունը: Անկեծղ ասած, իմ համար սա արդեն ինքնին կասկածելի է դարձնում Չորրորդ հանրապետության գաղափարը, բայց սա թերեւս, իմ անձնական խնդիրն է, հետեւաբար, ի գիտություն ընդունելով, անցնենք առաջ:
Իր հարցազրույցում Մարինեն չի տալիս Չարրորդ Հանրեպտության որեւէ սահմանում կամ բացատրություն, միայն ասում է մեզ, թե ինչպե՛ս ի հայտ կգա այն (հետեւաբար անհայտ է մնում թե ինչպես կգա ի՛նչը), եւ որ Երրորդ Հանրապետության հիմքերը, ըստ իրեն, ի սկզբանե սխալ են: Այս համատեքստին ես հիմա չեմ անդրադառնա: Ենթադրում եմ, որ հետագայում դա առանձին posting-ով կանեմ:
Այս պահին ուզում եմ վերցնեմ Չորրորդի գաղափարն ինքնին: Որքան նկատել եմ, Մարինեն, որը վերջերս հաճախ է օգտագործում այս գաղափարը, ոչ միայն տվյալ հարցազրույոցում, այլեւ այլ տեղերում երբեք չի տվել ո՛չ դրա բացատրությունը, ո՛չ նկարագրությունը, ո՛չ էլ առավել եւս սահմանումը: Ուրիշներից էլ նման սահանում չեմ լսել կամ կարդացել:
Մնում է զբաղվել ինքնագործնեությամբ եւ չարամտորեն ենթադրելով, որ սահմանում չկա, փորձել սեփական համեստ ուժերի ներդրումով հասկանալ ի՛նչ կարող է նշանակել այս գաղափարը:
Անկեղծ ասած, ես կարծում եմ, որ սա հերթական ամպագոռգոռ եւ մեծաբարբառ մի կարգախոս է, որը չի նշանակում ոչինչ բացի օդի ցնցումից: Եթե սխալվում եմ` Մարինեն եւ մյուսները կուղեն ինձ:
Իրոք, ի՛նչ կարող էր նշանակեր Չորրորդ Հանրապետության կարգախոսը, եթե այն իսկականից իմաստ ունենար: Իմ հասկանալով դա պետք է նշանակեր` հասարակարգի եւ սահմանադրական հիմնական դրույքների փոփոխության կոչ:
Ինչ է Հանրապետությունը: Պարզ է, որ դա կոնկրետ կառավարությունը չէ (այսպես կոչված վարչակաչգը), կոնկրետ կառավարության վարած քաղաքականություն չէ, ոչ էլ երկրում տիրող իրավիճակն է: Այսինքն` եթե նույնիսկ բոլոր կառավարություն-վարչակարգերը անկախ Հայաստանում վատն են եղել, կամ եթե Երրորդ Հանրապետության բոլոր կառավարությունների քաղաքականությունն ի սկզբանե, հենց 1991-ից իր հիմքում սխալ է եղել դա դեռ չի նշանակում, որ սխալ է Երրորդ Հանրապետությունը, եթե իհարկե ուզում ենք մնալ հստակ եզրերի, սահմանելի հասկացություների եւ պատասխանատու մքտերի դաշտում: Եթե ուզում ենք ուղղակի գեղեցիկ եւ հնչեղ խոսքեր ասել, ապա խնդրեմ` թող լինի Չորրորդ, Հինգերորդ եւ վեշտասներորդ Հանրապետություններ:
Հանրապետությունը դա սահմանադրորեն ամրագրված հասարակարգն է եւ այդ հասարակարգի իրականացման նույնպես սահմանադրորեն ամրագրված մեխանիզմներն են: Կարող ենք նպատակադրվել փոխել բուն հասարակարգը` անցնենք, ասենք միապետության կամ ժխտելով անկախությունը, միանանք որեւէ այլ պետության: Կարող ենք, առանց փոխելու հասարակարգը` հանրապետությունը, փոխել մեխանիզմները, ասենք, անցնենք խորհդարանական կամ դաշնային հանրապետության:
Այս վեճը կարող է ինչ որ տեղ սքոլաստիկ թվալ: Բայց այն կարեւոր է որպես բառերի եւ մանավանդ վերացական հասկացուոթյունների անպատասպխանատու եւ դատարկաբան օգտագործման, որը տարածված է մեր հրապարակայաին գործիչների մոտ: Իսկ հասկացուոթյունների անորոշության ուղիղ հետեւանքն է գործնական որոշումներ ընդունելու դժվարությունը կամ անհնարին լինելը: Այլ կերպ քաղաքական կամազրկությունը եւ "բառաշարժութանը":
Բացի այդ կարեւոր է նաեւ բացահայտել "թղթի" նկատմամաբ արհամարանքը: Մինչդեռ թուղթը ավելի կարեւոր է քան ցանկացած իրականություն եւ քաղաքականություն: Երրորդ Հանրապետությունը նախ թուղթն է, եթե կուզեք` թուղթ ու գիրը, իսկ հետո միայն քաղաքականությունը եւ իրավիճակը:

Հ.Գ. Գրածս չի նշանակում, որ ես առհասարակ դեմ եմ Չորրորդ Հնարպետության գաղափարին կամ դրա քննարկմանը: Ես դեմ եմ միայն բառերի անտեղի օգտագործմանը եւ աղմուկի ստեղծմանը հոդաբաշխության փոխարեն: