Search This Blog

2010-04-13

Չորրորդ Հանրապետության չոր մնացորդը



Չորրորդ Հանրապետություն: Բարե՛ւ ձեզ: Առաջին անգամ այս մոգական բառակապակցությունը լսեցի 2000 թե 2001 թ-ին, երբ ազգայնական ակումբի "Դարձ" ամսագրում Չորրորդ Հանրապետության անհրաժեշտութունը հիմնավորում էր մի խմբագրականում, որի հեղինակը, եթե չեմ սխալվում Գեւորգ Յազըճյանն էր: Վերջերս էլ Միքայել Հայրապետյանը մասնավոր զրույցում պնդեց, որ ինքը այդ եզրը առաջարկել է դեռ 1994-ին: Էական չէ: Սա գրեցի ընդամենը այն բանի համար, որ համոզվենք, որ եզրը մոտավորապես նույնքան հին է որքան Երրորդ Հանրապետությունը: Անկեծղ ասած, իմ համար սա արդեն ինքնին կասկածելի է դարձնում Չորրորդ հանրապետության գաղափարը, բայց սա թերեւս, իմ անձնական խնդիրն է, հետեւաբար, ի գիտություն ընդունելով, անցնենք առաջ:
Իր հարցազրույցում Մարինեն չի տալիս Չարրորդ Հանրեպտության որեւէ սահմանում կամ բացատրություն, միայն ասում է մեզ, թե ինչպե՛ս ի հայտ կգա այն (հետեւաբար անհայտ է մնում թե ինչպես կգա ի՛նչը), եւ որ Երրորդ Հանրապետության հիմքերը, ըստ իրեն, ի սկզբանե սխալ են: Այս համատեքստին ես հիմա չեմ անդրադառնա: Ենթադրում եմ, որ հետագայում դա առանձին posting-ով կանեմ:
Այս պահին ուզում եմ վերցնեմ Չորրորդի գաղափարն ինքնին: Որքան նկատել եմ, Մարինեն, որը վերջերս հաճախ է օգտագործում այս գաղափարը, ոչ միայն տվյալ հարցազրույոցում, այլեւ այլ տեղերում երբեք չի տվել ո՛չ դրա բացատրությունը, ո՛չ նկարագրությունը, ո՛չ էլ առավել եւս սահմանումը: Ուրիշներից էլ նման սահանում չեմ լսել կամ կարդացել:
Մնում է զբաղվել ինքնագործնեությամբ եւ չարամտորեն ենթադրելով, որ սահմանում չկա, փորձել սեփական համեստ ուժերի ներդրումով հասկանալ ի՛նչ կարող է նշանակել այս գաղափարը:
Անկեղծ ասած, ես կարծում եմ, որ սա հերթական ամպագոռգոռ եւ մեծաբարբառ մի կարգախոս է, որը չի նշանակում ոչինչ բացի օդի ցնցումից: Եթե սխալվում եմ` Մարինեն եւ մյուսները կուղեն ինձ:
Իրոք, ի՛նչ կարող էր նշանակեր Չորրորդ Հանրապետության կարգախոսը, եթե այն իսկականից իմաստ ունենար: Իմ հասկանալով դա պետք է նշանակեր` հասարակարգի եւ սահմանադրական հիմնական դրույքների փոփոխության կոչ:
Ինչ է Հանրապետությունը: Պարզ է, որ դա կոնկրետ կառավարությունը չէ (այսպես կոչված վարչակաչգը), կոնկրետ կառավարության վարած քաղաքականություն չէ, ոչ էլ երկրում տիրող իրավիճակն է: Այսինքն` եթե նույնիսկ բոլոր կառավարություն-վարչակարգերը անկախ Հայաստանում վատն են եղել, կամ եթե Երրորդ Հանրապետության բոլոր կառավարությունների քաղաքականությունն ի սկզբանե, հենց 1991-ից իր հիմքում սխալ է եղել դա դեռ չի նշանակում, որ սխալ է Երրորդ Հանրապետությունը, եթե իհարկե ուզում ենք մնալ հստակ եզրերի, սահմանելի հասկացություների եւ պատասխանատու մքտերի դաշտում: Եթե ուզում ենք ուղղակի գեղեցիկ եւ հնչեղ խոսքեր ասել, ապա խնդրեմ` թող լինի Չորրորդ, Հինգերորդ եւ վեշտասներորդ Հանրապետություններ:
Հանրապետությունը դա սահմանադրորեն ամրագրված հասարակարգն է եւ այդ հասարակարգի իրականացման նույնպես սահմանադրորեն ամրագրված մեխանիզմներն են: Կարող ենք նպատակադրվել փոխել բուն հասարակարգը` անցնենք, ասենք միապետության կամ ժխտելով անկախությունը, միանանք որեւէ այլ պետության: Կարող ենք, առանց փոխելու հասարակարգը` հանրապետությունը, փոխել մեխանիզմները, ասենք, անցնենք խորհդարանական կամ դաշնային հանրապետության:
Այս վեճը կարող է ինչ որ տեղ սքոլաստիկ թվալ: Բայց այն կարեւոր է որպես բառերի եւ մանավանդ վերացական հասկացուոթյունների անպատասպխանատու եւ դատարկաբան օգտագործման, որը տարածված է մեր հրապարակայաին գործիչների մոտ: Իսկ հասկացուոթյունների անորոշության ուղիղ հետեւանքն է գործնական որոշումներ ընդունելու դժվարությունը կամ անհնարին լինելը: Այլ կերպ քաղաքական կամազրկությունը եւ "բառաշարժութանը":
Բացի այդ կարեւոր է նաեւ բացահայտել "թղթի" նկատմամաբ արհամարանքը: Մինչդեռ թուղթը ավելի կարեւոր է քան ցանկացած իրականություն եւ քաղաքականություն: Երրորդ Հանրապետությունը նախ թուղթն է, եթե կուզեք` թուղթ ու գիրը, իսկ հետո միայն քաղաքականությունը եւ իրավիճակը:

Հ.Գ. Գրածս չի նշանակում, որ ես առհասարակ դեմ եմ Չորրորդ Հնարպետության գաղափարին կամ դրա քննարկմանը: Ես դեմ եմ միայն բառերի անտեղի օգտագործմանը եւ աղմուկի ստեղծմանը հոդաբաշխության փոխարեն:



16 comments:

  1. Պատկերել ես MkIV տանկը? Այդ դու ես, թե Մարինեն?
    Դու ինքնդ սկսեցիր պատկերել, որն է, ըստ քեզ, IV... See More /հա, հասկացա, տանկը ինչի համար է, շատ սրամիտ է - Մարք Չորս, Չորրորդ հանրապետություն/ հանրապետությունը, եթե բովանդակությանը գալու կարիք լինի, ես էլ կառաջարկեմ մի քանի սկզբունքային փոփոխություն, որը էականապես տարբերակում է Մարք Երեքը Մարք Չորսից: Բայց խոսքս դրա մասին չի` դու և, պատենցիալ, ես, սկսեցինք դրա մասին մտախել, որովհետր Մարինեն տվեց դրա դատարկ ձևը, կարգախոսը: Իմացիր` քաղաքաքական ստեղծագործությունը դա հենց նման "անպատասխանատու" դատարկ ձևերի առաջ քաշելն է, որոնք հետագայում քո նման "պատասխանատու"-ները ջանաբար կլցանեն "կոնկրետ բովանդակությունով" ճիշտ այն սահմաններում, որ ուրվագծել է դրանց հեղինակը` տվյալ դեպքում Մարինեն:

    ReplyDelete
  2. Հրանտ ջան, ես կարծում եմ` Երրորդ հանրապետությունը ոչ թե ընդամենը «սահմանադրորեն ամրագրված հասարակարգն» ա, ոնց որ դու ես ասում, այլ դա ու դրան գումարած` գրավոր չամրագրված, բայց ռեալ գործող ֆեոդալական-կրիմինալ համակարգը: էդ երկուսը միասին: իրար գրկախառնված: որովհետեւ ֆեոդալական-կրիմինալը ինչ-որ մեկի չար կամքով չի ստեղծվել, այլ կապված ա հենց սահմադրորեն ամրագրվածի հետ: էն իմաստով ա կապված, որ եթե սահմանադրորեն ամրագրվածը ընդամենը թխել ես ուրիշներից, սեփական փորձի վրա չես սարքել, էդ ֆորմալ ու դատարկ ձեւի մեջ շատ հեշտությամբ կմտնի կրիմինալ բովանդակություն: որովհետեւ կրիմինալը հենց էն նախնական համակարգն ա, որը հենց դատարկ տեղ տեսավ, վակուում տեսավ` վրա ա քշում: դրա համար էլ երրորդ հանրապետությունը բուժել հնարավոր չի, դրա մեջ սահմանադրականն ու գողականը իրար սնում են

    ReplyDelete
  3. ես սահմանադրության մասնագետ չեմ, որ նոր սահմանադրություն գրեմ: ես ընդամենը ասում եմ` նոր սահմանադրությունը պետք ա ելնի էս 20 տարիների մեր դառը փորձից, ոչ թե թխված մնա սրանից-նրանից

    ReplyDelete
  4. Մարինե ջան, ախր հարցը միայն Հանրապետությունը չի... նաև դա կազմող մարդիկ ու հասարակությունն են: Քանի հասարակությունդ հանդուրժում է ամեն ինչ, որովհետև չգիտի, թե ինչն է պետք հանդուրժել ու ինչը՝ ոչ (իսկ էդ գիտենալը դեկլարատիվ բնույթ չի կրում, դա դաստիարակությունից ու կոլեկտիվ դիսկուրսից է գալիս), ոչ մի փոփոխություն ֆեոդալա-կրիմինալ համակարգում չի լինում: Հազար ու մի դեկլարացիա ընդունիր, հազար ու մի փորձ հաշվի առ... պիտի փոխվի գիտակցությունը, ընդ որում լայն զանգվածների գիտակցությունը. կամ գոնե պիտի դա փոխել ուզողները իսկապես շատ լինել: Ես համոզված չեմ, որ դա հիմա էդպես է: Մարդիկ ուզում են կենսամակարդակի փոփոխություն, ուզում են արդարություն և այլն և այլն... բայց մտածողության ու իդեալների փոփոխություն շատ քչերն են ուզում:

    ReplyDelete
  5. վայ: բա ես հենց էդ եմ ասում, ասում եմ` հեղափոխություն ա պետք, չորրորդ հանրապետությունը հեղափոխությամբ ա ստեղծվելու, ոչ թե սերժին քշելով: մտածողությունը հեղափոխությամբ ա փոխվում

    ReplyDelete
  6. Հրանտ ջան, չնայած դու խնդրել էիր բլոգումդ գրել, բայց հիմնական խոսակցությունը սրա մասին ֆեյսբուքում ա գնում: ֆեյսբուքում շատ ավելի բազմակողմանի ա ստացվում խոսակցությունը, որովհետեւ ավելի շատ ու ավելի տարբեր մարդիկ են մտնում ու մասնակցում

    ReplyDelete
  7. այ իմ չարչարված ընկեր, Չորրորդ հանրապետությունն առաջին հերթին սիմվոլ ա, եթե կուզես` նշանաբան, եթե կուզես` Երրորդի դիագնոզ...մի հատ հավես անես, կարդա (առանց ոճը շատ նայեզդ անելու :))

    http://arthuravtandilyan.wordpress.com/2008/06/16/%D5%B9%D5%B8%D6%80%D6%80%D5%B8%D6%80%D5%A4-%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B6-%D5%A8%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BB/

    ReplyDelete
  8. Կարէն Ա. ՍԻՄՈՆԵԱՆ

    Իմ շատ անհանգիստ, իրարից շատ տարբեր մտածող(որ մեր իրական արժէքների հիմքն է), իրականութեան սթափ նայող եւ, անշուշտ, մտածողութեան նոյնքան արժէքաւոր տարբերակներով, ամէնից գլաաւորը՝ տգէտ ու գաւառամիտ զանգուածից անյաղթահարելի ջրաբաժանով մէկընդմիշ՛տ անջատուած, բանիմաց եւ… չէ, չեմ շարունակելու, որ յանկարծ ինձ հաճողյախօս չկարծէք, քանի որ այս բոլորը իմ ուրախութիւնն է։
    Մեր միակ բաց թիրախը անտեղեակնութիւնն է այն ամէնից, ինչը եղել է մեր ծննդեան թուականից առաջ։ Եւ քաջատեղեակութիւնը այն ամէնից, ինչ ներշնչել են եւ այդ ներշնչմանը աւելացել է մեր իսկ ջանքերով ձեռք բերուածը։ Մնացեալը — ԲԱՐԵԳՈՒԹ ԱԼՈԻԶ ԱԼՑՀԱՅՄԵՐԸ ԵՒ ՄԵՐ ԵՐՋԱՆԻԿ ՈՂԲԵՐԳՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ Համանուագային շարքի մէջ, որտեղ փորձում եմ ապաքինուել անցհարմերից եւ ՅԻՇԵԼ։
    Իմ ջերմ մաղթքանքները բոլորիդ։
    KAS

    ReplyDelete
  9. Արա ՆեդոլյանApril 14, 2010 at 8:07:00 PM GMT+5

    Ժամանակավորապես չմտնելով ենթադրվող Չորրորդի "ինչպեսի" մեջ, փորձեմ ձևակերպել, թե "Ինչն" է: Որն է Երրորդի ու Չորրոդի հիմնական տարբերակիչ սկզբունը: Կարծում եմ` Երրոդը դա "պետապարատ-պետություն" է, այսինքն` ներկայացուցչական, "երեսփոխանական" դեմոկրատիա: Չորրրոդը կարող է լինել "քաղաքացիական հասարակություն-պետություն", այսինքն` ուղղակի դեմոկրատիա: Իսկ թե "ինչպես"` ավելի հասկանալի է դառնում, երբ որ որոշել ես, թե "ինչ":

    ReplyDelete
  10. "Մեր միակ բաց թիրախը անտեղեակնութիւնն է այն ամէնից, ինչը եղել է մեր ծննդեան թուականից առաջ։"
    Կարենի էս միքտն ինձ էլ ա շատ հուզում: Իրոք, հաճախ թվում ա, որ խնդիրների մի զգալի մասը հենց էդտեղ ա:

    ReplyDelete
  11. Արթուր ջան, հղումդ չի բացվում, եթե դժվար չի նորից դիր: Համ էլ, չգիտեի, որ բլոգ ունես. ինչո՞ւ էիր թաքցնում մեզանից:

    ReplyDelete
  12. Մարինե ջան, հա տեսա, որ ֆեյսբուքում ավելի ծավալուն ու հետաքրքրիր ա: Թող տենց լինի` սկզբունքային բան չկա: Կարեւորը հետո մտքերը չկորեն` իմ դարդն էդ ա, բայց դա հետո կարող եմ ուղղակի քոփի անեմ, երբ էնդեղ ավարտի հանսի:

    ReplyDelete
  13. Ֆեյսբուիքի խոսակցությունն ինձ բերեց էն մտքի, որ ճիշտ կլինի, որպեսզի ես ոչ թե շարւոնակեմ բանավիճել Չորրորդի շուրջ, մանավանդ, որ կարծես բոլոր կարեւոր փաստարկներն ու հակափաստարկները ասվել են, եթե ոչ իմ, ապա մյուսների կողմից, այլ փորձեմ մի կարճ բան ես էլ ձեւակերպեմ էս թեմայով, ինչն էլ հիմա կփորձեմ անեմ:

    ReplyDelete
  14. Հրանտ ջան, որ լինքը copy-paste անես, կբացվի: «թաքցնում էի», որովհետև ինքն իրականում բազա ա, ոչ թե բլոգ :))

    ReplyDelete
  15. Արձագանք Vazgen Ghazaryan-ին
    Հարգելի Վազգեն
    Խոսքը քաղաքականության մասին է, իսկ քաղաքականությունը դա շահերի ուժային դաշտ է: թե քաղաքացին, և թե իշխանության համար կռվողներն ու իշխանական կերակրատաշտին հասածները զուսպ հավասարակշիռ պայքարի մեջ են: Հենց հիմա այս վայրկյանին ևս, ժողովուրդը կռվի մեջ է իշխանությունների դեմ: Այլ հարց, որ միլիոնով զերո ժողովուրդը պարտվում է, որովհետև շարունակաբար փորձում է շախմատ խաղալ իրեն հրաձգություն պարտադրող տղերքի դեմ:
    Փոխանակ ընդիմության պայքարի ձևերն ու մեթոդները վերանայելու ու դրանով կռվի արդյունքը փոխելու, մենք այն նենգափոխում ենք -իբր էս անգամ էլ չստացվեց, եկեք մի նոր լոզունգ հնարենք ու հիմա էլ այդ լոզունգի տակ կռվենք:
    Դուք ճիշտ թեզ եք առաջ տանում, որ հասարակություն պետք է փոխվի, բայց լուծումը չեք տալիս: Դուք որպես լուծում տեսնում եք ինքնազարգացումը, ինքնամաքրում, կրթվելը, նոր գաղափարներ ընդունելը, քաղաքացիական հասարակություն դառնալը:
    Իրականում դա մի քանի սերունդ տևող ժամանակի կորուստ է: Մենք ապրում ենք արագ փոփոխվող ժամանակներում: Վաղը մի նոր առնետավազքով գալուստը կհայտնվի ձեր դերում ու կքարոզի նոր արժեքներ: ԵՎ Դուք ու մենք բոլորս էլ նորից կմնանք ճամփեզրին, որպես տեսաբան:
    Առաջնայինը դա մարդու մեջ իր շահը բորբոքելն է, նրա իրավունքներին, սուբյեկտայնությանը ազատություն տալը:
    Ինչպես ազատ շուկան, ազատ գործելու իրավունք տալով, հիմնվելով շահի վրա ու մարդկանց ձեռներեց դարձնելով, իրար դեմ մրցակցության հանելով առաջ է տանում տնտեսական ու գիտական պրոգրեսը, այնպես էլ հասարակական արժեհամակարգում մարդու քաղաքական էգոն պետք է ազատ լինի, որպեսզի պայքարի մի ուրիշի բեսպրեդել իրավունքների դեմ:
    Այսինքն միակ քարոզը որ հիմա կարող է լինել դա այն է, որ մարդը ազատ հռչակվի ու խրախուսվի որպես ազատ քաղաքական սւոբյեկտ, իր իրավունքները ցանկացած հասու ձևերով պաշտպանելու մեջ: Մարդուն կապանքների մեջ պահող ոչ առաջին, ոչ էլ վերջին քաղաքակիրթ սահմանադրություն չպետք է լինի արանքում: Սա է անելիքը: Թե ՀԱԿ-ը, և թե այլ քաղաքական սուբյեկտները պետք է գան համաձայնության, որ բեբեսպրեդելով առաջնորդվող մեր իշխանությունների ու դեմքերի հետ միակ անելիքը դա նույն կամ ազդու ասիմետրիկ լեզվով խոսելն է:
    Կհասկանա, կխոսի ժողովուրդը կպահենք երկիրը- չի կարողանա ընդիւմությունը ոգևորել մարդկանց իրենց թասիբը, շահը, իրավունքը պաշտպանելու- կկորցնենք եղածը:
    Մի անգամ գրել էի, որ ոստիկանություններում սպանվածները այն մարդիկ են, որոնց փորձել են իրենց արժանապատվությունը պաշտպանել և կյանք են զոհել դրա համար: 10 զոհ չի արանքում, դրանք անթիվ անհամար են: Երկրից փախած մեկ ու կես միլիոնն էլ է գնացել իր մարդկային ազատությունները չկորցնելու համար:
    Քաղաքական պայքար ասածը հայաստանում քաղաքական չի, այն գնում է մարդասպան- օրվա խնդիրներով կռացած մարդ առանցքով: Չի կարելի սահմանադրական ֆուֆլոյով շարունակել ազգ, պետություն ու սերունդ կորցնելը:
    Այ սա կարող է լինել Մարինեի երազած չորրորդը- ուր ոչ թե սահմանասդրությունը պետք առաջնորդի մարդուն, այլ իր պատիվը, թասիբը պաշտպանելու ազատությունն ու հենց դա գովաբանող հասարակական նոր մտածելակերպը: Հենց դա պետք է դառնա նոր արժեհամակարգ ու կյանք տա մեզ:
    ԵՎ այդ գործն անելու համար միտինգ պետք չի: Ուղղակի առերես հռչակել է պետք սկզբունքը ու խոսել միայն այն մասին, որ այսիչնչ տականքին անհայտ ՄԱՐԴԸ սատկացրեց, իր պատիվը պաշտպանելու համար:
    Եթե հրապարակի վրա եղած կուռքերը ընդունեն սա ու գործեն այս բանաձևով, մի ամսում ուրիշ երկիր կունենաք: Այսօր հոխորտացող ալիկը վաղը կռադնա կուռկուռի ձագ:
    Այնպես որ որևէ հին նախագահ անելիք չունի հայաստանում: ՄԻակ անելիքը դա մեր խելքը /մի գուցե չեղած/ գլուխը հավաքելն է, մտքին զոռ տալը, հասկանալը, ինքներս մեր հանդեպ ազնիվ ու շիտակ լինելը:
    Չի կարելի ղրղզ մերժել, թուրք մերժել, մարդասպան մերժել, սրիկա մերժել, բայց մատը մատին չխփել դրա ալտենրատիվը կյանքի կոչելու համար:
    Բիձա:

    ReplyDelete
  16. Հարգելի պր-ն Կարեն Արամի Սիմոնյան,
    Կուզենայի, որ իմանաք, որ ձեզ բարի հիշողները շատ-շատ ավելի են մնացածից:
    Լավագույն ցանկություններ ու առողջություն ձեզ:

    ReplyDelete